
“Atha Paῆcamodhyāyaḥ”

“Athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1||”

“Iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2|| “

“Mātrāśī syāt | āhāramātrā punaragnibalāpekṣiṇī || 3||”

“Yāvaddhyasyāśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ yathākālaṃ jarāṃ gacchati tāvadasya mātrāpramāṇaṃ viditavyaṃ bhavati || 4||”

“Tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiῆjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyā-hāradravyaṇi prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti; tatha piṣṭekṣukṣīravikṛtitilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakṛtigurūṇyapi mātrāmevāpekṣante || 5||”

“Na caivamuktai dravye gurūlāghavamakāraṇaṃ manyetaḥ; laghūni hi dravyāṇi vāyvagniguṇabahulāni bhavanti, pṛthvīsomaguṇabahulānitarāṇi; tasmāt svaguṇādapi laghūnyagnisandukṣaṇasvabhāvānyalpadoṣāni chocyantepi, saihityopayuktāni, gurūṇi punarnāgnisandhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt, ataścātimātraṃ doṣavanti sauhityopayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalāt saiṣā bhavatyagnibalāpekṣiṇī mātrā || 6||”

“Na ca nāpekṣate dravyaṃ, dravyāpekṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṃ va gurūṇāmupadiśyate, laghūnāmapi ca nāti-sauhityamagneryuktyartham || 7||”

“Mātrāvaddhayaśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ balavarṇasukhāyuṣā yojayatyupayoktāramavaśyamiti || 8||”

“Gurū piṣṭamayaṃ Tasmāt taṇḍulān pṛthukānapi | na jātu bhuktavān khādenmātrāṃ khaded bubhukṣitaḥ ||9||”

“Vallūraṃ śuṣkaśākāni śālūkāni visāni ca | nābhyased gauravān māṃsaṃ kṛṣaṃ naivopayojayet || 10||”

“Kūrcikāṃśca kilāṭāṃśca śaukaraṃ gavyamāhiṣe | matsyān dadhi ca māṣāṃśca yavakāṃśca na śīlayet || 11||”

“ṣaṣṭikāῆchālimudgāṃśca saindhavāmalakai yavān | āntarīkṣaṃ payaḥ sarpirjāṃgalaṃ madhu cābhyaset || 12||”

“Tacca nityaṃ prayuῆjīta svāsthyaṃ yenānuvartate | ajātānāṃ vikārāṇāmanutpattikaraṃ ca yat || 13||”

“Ata ūrdhva śrīrasya kāryamakṣyaῆjanādikam | svasthavṛttamabhipretya guṇataḥ sampravakṣyate || 14||”

“Sauvīramaῆjanaṃ nityaṃ hitamkṣṇoḥ prayojayet| paῆcarātreṣṭarātre vā srāvaṇārthe rasāṇjanam || 15||”

“Cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣācchleṣmato bhayama | tataḥ śleṣmaharaṃ karma hitaṃ dṛaśteḥ prasādanam || 16||”

“Divā tanna prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamaῆjanam | virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati || 17||”

“Tasmāt srāvyaṃ niśāyāṃ tu dhruvamaῆjanamiśyate | yathā hi kankādīnāṃ malināṃ vividhātmanām || 18||”

“Dhautānāṃ nirmalā suddhistailacelakacādibhiḥ | evaṃ netreṣu martyānāmaῆjanāścyotanādibhiḥ || 19||”

“Dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat |hareṇukāṃ priyaṅguṃ ca pṛthvīkāṃ keśaraṃ nakham || 20||”

“AHṛīveraṃ candanaṃ patraṃ tvagelośīrapabhakam | dyāmakaṃ madhukaṃ māsī guggulvagurūśarkaram || 21||”

“Nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ śubhāḥ |vanyaṃ sarjarasaṃ mustaṃ śaileyaṃ kamalotpale || 22||”

“Śriveṣṭakaṃ śallakīḥ ca śukabarhamathāpi ca | piśṭvā limpecchereśīkāḥ tāṃ varti yavasannibhām || 23||”

“Aṅguśṭhasammitāṃ kuryadaṣṭāṅgulasamāṃ bhiṣak | śuṣkāṃ nigarbhā tāṃ varti dhūmanetrārpitāṃ naraḥ|| 24||”

“Snehāktāmagnisampluṣṭāṃ pibet prāyogikīṃ sukhām | Vasāghṛtamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ || 25||”

“Varti madhurakaiḥ kṛtvā snaihikīṃ dhūmamācaret | Śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṃ manaḥśilā || 26||”

“Gandhāścāgurūpatrādhā dhūmaṃ mūrdhavirecane | gauravaṃ śirasaḥ śūlaṃ pīnasārdhavabhedakau || 27||”

“Karṇākṣiśūlaṃ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ | dantadaurbalyamāsrāvaḥ śotraghrāṇākṣidoṣajaḥ || 28||”

“Pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarocaka | hanumanyāgrahaḥ kaṇḍuḥ krimayaḥ pāṇḍutā mukhe || 29||”

“Śleṣmaprasekau vaisvaryaṃ gulaśuṇḍayujihvikā | khālityaṃ piῆjaratvaṃ ca keśānāṃ patanaṃ tathā || 30||”

“Kṣavathuścātitandrā ca buddhermohotinidratā | dhūmapānāt praśāmyanti balaṃ bhavanti chādhikam || 31||”

“śirārūhakapālānāmindriyāṇāṃ svarasya ca | na ca vātakaphātmāno balinopyūrdhvajatrujāḥ || 32||”

“Dhumavaktrakapānasya vyādhayaḥ syuḥ sirogatāḥ | Prayogapāne tasyāṣṭau kālāḥ samparikirtitāḥ || 33||”

“Vātaśleṣmasamutkaleśaḥ kāleṣveṣu hi lakṣyati | snātvā bhuktvā samullikhya kṣutvā dantānnidhṛsya ca || 34||”

” Nāvanāῆjananidrānte cātmavān dhūmapo bhavet | tathā vātkaphātmāno na bhavantyūrdvajatrujāḥ || 35||”

“Rogāstasya tu peyāḥ syurāpānāstristrayastrayaḥ | paraṃ dvikālapāyī syādahraḥ kāleṣu buddhimān || 36||”

“Prayoge, snaihike tvekaṃ, vairecyaṃ tricatuḥ pibet | hratkaṇṭhendraiyasaṃśuddhirlaghutvaṃ sirasaḥ samaḥ || 37||”

“Yatheritānāṃ doṣāṇā samyak pītasya lakṣaṇam |
Bādhiryamāndhyaṃ mūktvaṃ raktapittaṃ śirobhramam || 38||”

“Akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān | tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāῆjanatarpaṇam || 39||”

“Snaihikaṃ dhūmaje doṣe vayuḥ pittānugo yadi | śitaṃ tu raktapitte syāccheleṣmapitte virūkṣaṇam || 40||”

“Paraṃ tvataḥ pravakṣyāmi dhūmo yeṣā vigarhitaḥ | na viriktaḥ pibeddhūmaṃ na kṛte vastikarmaṇi || 41||”

“Na raktī na viśeṇārto na śocanna ca garbhiṇī | na śrame na made nāme na pitte na prajāgare || 42||”

“Na mūrcchabramatṛṣṇāsu na kṣīṇe nāpi ca kṣate | na madhadugdhe pītvā ca na snehaṃ na ca mākṣikam || 43||”

“Dhūmaṃ na bhuktvā dadhnā ca na rūkṣaḥ kruddha eva ca | na tāluśoṣe timire śirasyabhihate na ca || 44||”

“Na śaṃkhake na rohiṇyāṃ na mehe na madātyaye | eṣu dhūmamakāleṣu mohāt pibati yo naraḥ || 45||”

“Rogāstasya prajāyante dāruṇā dūmavibhramāt | dhūmayogyaḥ pibed doṣe siroghrāṇākṣisaṃśreye || 46||”

“Ghrāṇenāsyena kaṇṭhasthe mukhena ghrāṇapo vamet | āsyen dhūmakavalān piben ghraṇena nodvamet || 47||”

“Pratilomaṇ gato hyāśu-dhūmo hiṃsyāddhi ckṣuṣī | ṛjvaṃgacakṣustaccetāḥ sūpaviṣṭastriparyayam || 48||”

“Pibecchidraṃ pidhāyaikaṃ nāsayā dūmamātmavān | caturviśatikaṃ netraṃ svāṅgulībhirvirecane || 49||”

“Dvātriṃśadaṅgulaṃ snehe prayogedhyardhamiṣyate | ṛju trikoṣāphalitaṃ kolāsthyagrapramāṇitam || 50||”

“Bastinetrasamadravyaṃ dhūmanetraṃ praśasyate | dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ || 51||”

“Nendriya? badhate dhumo matrakalani?evita? | Yada corasca ka??hasca sirasca laghuta? vrajet || 52||”

“Kaphaśca natutāṃ prāptaḥ supītaṃ dhūmamādiśet | aviśuddhaḥ svaro yasya kaṇṭhaśca sakapho bhavet || 53||”

“Sitamito mastakaścaivamapītaṃ dhūmamādiśet | tālu mūrdhā ca kaṇṭhaśca śuṣyate paritapyate || 54||”

“Tṛapyate muhyate jantū raktaṃ ca sravatedhikam | śiraśca bhramatetyarthe mūrcchā cāsyopajāyate || 55||”

“Indriyāṇyupatapyante dhūmetyarthe niṣevite | varṣe varṣeṇutailaṃ ca kāleṣu triṣu nā caret || 56||”

“Vrāvṛṭ-śarad-vasanteṣu gatamedhe nabhastale | nasyakarma yathākālaṃ yo yathoktaṃ niṣevate || 57||”

“Na tasya cakṣurna ghrāṇaṃ na śotramupahanyate | na syuḥ śvetā na kapilāḥ keśāḥ śmakṣūṇi vā punaḥ || 58||”

“Na ca keśāḥ pramucyante vardhante ca viśeṣataḥ | manyāstambhaḥ śiraḥśulamarditaṃ hanausaṅgrahaḥ || 59||”

“Pīnasārdhāvabhedau ca śiraḥkampaśca śāmyati | sirāḥśir kapālānāṃ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāḥ || 60||”

“Nāvanprīṇitāścāsya labhantepyadhikaṃ balam | mukhaṃ prasannopacitaṃ svaraḥ snigdhaḥ sthiro mahān | | 61||”

“Sarvendriyāṇāṃ vaimalyaṃ balaṃ bhavanti cādhikam | na cāsya rogāḥ sahasā prabhavantyūrdhvajatrujā || 62||”

“Jīryataścottamāṃgeṣu jarā na labhate balam | candanāgurūṇī patraṃ dārvitvaṅmadhukaṃ balām || 63||”

“Prapauṇḍarīkaṃ sūkṣmailāṃ viḍaṃgaṃ bilvamutpalam | hṛīveramabhayaṃ vanyaṃ tvaṅmustaṃ sārivāṃ sthirām || 64||”

“Jīvantīṃ pṛaśnīparṇīṃ ca suradārū śatāvarīm | hareṇuṃ bṛahatīṃ vyāghriṃsurabhīṃ pabhakeśaram || 65||”

“Vapācayecchataguṇe māhendre vimalembhasi | tailāddaśaguṇaṃ śeṣaṃ kaṣāyamavatāryet || 66||”

“Ten tailaṃ kaṣāyeṇa daśakṛtvo vipācayet | athāsya daśame pāke samāṃśaṃ chāgalaṃ payaḥ || 67||”

“Dadhādeṣoṇutailasya nāvanīyasya saṇvidhiḥ | asya mātrāṃ prayuῆjṇīta tailasyārdhapalonmitām || 68||”

“Snigdhasvinnottamāṃgasya pichunā nāvanaistribhiḥ | tryahāt tryahācca saptāhametatkarma samacaret || 69||”

“Nivātoṣṇasmācārī hitāśī niyatendriyaḥ | tailametat tridoṣagnamindriyāṇāṃ balapradam || 70||”

“Prayuῆjāno yathākālaṃ yathoktānaśnute guṇān | āpothitāgraṃ dvai kalau kaṣāyakatutiktakam || 71||”

“Bhajῆayed dantapavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan | nihanti gandhaṃ vaurasyaṃ jihvādantāsyajaṃ malam || 72||”

“Niṣkṛṣya rūcimādhatte sadho dantavisodhanam | karaῆjakaravīrārkamālatīkakubhāsanāḥ || 73||”

“Śasyante dantapavane ye cāpyevaṃvidhā drumāḥ | suvarṇarūpyatāmrāṇi trapurītimayāni ca || 74||”

“Jihvānirlekhanāni syuratīkṣṇānyanṛjūni ca | jihvāmūlagataṃ yacca malamucchvāsarodhi ca || 75||”

“Daurgandhyaṃ bhajate ten tasmājjihvāṃ vinirlikhet | Ghāryāṇyāsyen vaiśadharūcisaugandhyamicchatā || 76||”

“Jātīkaṭukapūgānāṃ lavaṃgasya phalāni ca | kakkolasya phalaṃ patraṃ tāmbūlasya subhaṃ tathā || 77 ||”

“Tatha karpūraniryāsaḥ sūkṣmailāyāḥ phalāni ca | hanvorbalaṃ svarabalaṃ vadanopacayaḥ paraḥ || 78||”

“Syāt paraṃ ca rasajῆānamanne ca rūcirūttamā | na cāsya kaṇṭhaśoṣaḥ syānnauṣṭhayoḥ stunādbhayam || 79||”

“Na ca dantāḥ kṣayaṃ yānti dṛḍhamūlā bhavanti ca | na śūlyante na cāmlena hṛṣyante bhakṣayanti ca || 80||”

“Parānapi kharān bhakṣyāṃstailagaṇḍūṣdhāraṇāt |nityaṃ snehārdrśirasaḥ śiraḥśūlaṃ na jāyate || 81||”

“Na khālityaṃ na pālityaṃ nā keśāḥ prapatanti ca | balaṃ siḥrakapālānāṃ viśeṣeṇābhivardhate || 82||”

“Dṛḍhmūlāśca dīrghāśca kṛṣṇāḥ keṣā bhavanti ca | indriyāṇi prasīdanti sutvagbhavati cānanam || 83||”

Na karṇarogā vātotthā na manyāhnusaṅgrahaḥ | noccaiḥśrutirna bādhirya syānnityaṃ karṇatarpaṇāt || 84||”

“Snehābhyaṃgād yatha kumbhaścarma snehavimardanāt | bhavatyupāṃgādakṣaśca dṛḍhaḥ kleśasaho yathā || 85||”

“Tatha śriramabhyaṃgād dṛḍhaṃ sutvak ca jāyate | praśāntamārūtābāṃdha kaleśavyāyāmasaṃsaham || 86||”

“Sparśanebhyadhiko vāyuḥ sparśanaṃ ca tvagāśritam | tvacyaśca paramabhyaṃgastasmāttaṃ śīlayennaraḥ || 87||”

“Na cābhighātābhihataṃ gātramabhyaṃgasevinaḥ | vikāraṃ bhajatetyartha balakarmaṇi va kvacit || 88||”

“Susparśopacitāṃgaśca balavan priyadarśanaḥ | bhavatyabhyaṃganityatvānnarolpajara eva ca || 89||”

“Kharatvaṃ stabdhatā raukṣyaṃ śramaḥ suptiśca pādayoḥ | sadha evopaśāmyanti pādābhyaṃganiṣevaṇāt || 90||”

“Jāyate saukugāryaṃ ca balaṃ sthairyaṃ ca pādayoḥ | dṛṣṭiḥ prasādaṃ labhate mārutaścopaśāmyati || 91||”

“Na ca syādgṛdhrasovātaḥ pādayoḥ sphuṭanaṃ na ca | na sirāsnāyusaṃkocaḥ pādābhyaṃgena pādayoḥ || 92||”

“Daurgandhyaṃ gauravaṃ tandrāṃ kaṇḍūmalamarocakam | svedabībhatsatāṃ hanti śarīraparimārjanam || 93||”

“Pavitraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śrmasvedamalāpaham | śarīrabalasandhānaṃ snānamojaskaraṃ param || 94||”

“kāmyaṃ yraśasyamāyuṣyamalakṣmīghnaṃ praharṣaṇam | śrīmatpāriṣadaṃ śastaṃ nirmalāmbaradhāraṇam || 95||”

“Vṛṣyaṃ saugandhyamāyuṣyaṃ kāmyaṃ puṣṭibalapradam | saumanasyalakṣmīghnaṃ gandhamālyaniṣevaṇam || 96||”

“Dhanyaṃ maṃgalyamāyuṣyaṃ śrīmadvyasana sūdanam | harṣaṇaṃ kāmyamojasyaṃ ratnābharaṇadhāraṇam || 97||”

“Medhyaṃ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam | pādayormalamārgāṇāṃ saucādhānamabhīkṣṇaśaḥ || 98||”

“Pauṣṭikaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śuchi rūpavirājanam | keśaśamśrunakhādīnāṃ kalapanaṃ samprasādhanam || 99||”

“Cakṣuṣyaṃ saparśanahitaṃ pādayorvyasanāpaham | balayaṃ parākramasukhaṃ vrṣyaṃ pādatrādhāraṇam || 100||”

“īteḥ praśamanaṃ balyaṃ guptyāvaraṇaśaṃkaram | gharmānilarajombughnaṃ chacadhāraṇamucyate || 101||”

“Skhalataḥ sampratiṣṭhānaṃ sutrūṇāṃ ca niṣūdanam | avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ daṇḍdhāraṇam || 102||”

“Nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī yathā | svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet || 103||”

“Vṛttyupāyānniṣevet ye syurdharmāvirodhinaḥ | śamamadyayanaṃ caiva sukhamevaṃ samaśnute || 104||”

“Mātrā dravyāṇi mātrāṃ ca saṃśritya gurūlāghavam | dravyāṇāṃ garhitobhyaso yeṣāṃ ca ṣasyate || 105||”

“Aῆjanaṃ dhūmavartiśca trividhā vartikalpanā | dhūmapānaguṇāḥ kālāḥ pānamānaṃ ca yasya yat || 106||”

“Vyāpatticihṛaṃ bhaiṣajyaṃ dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ | peyo yathā yanmayaṃ ca netraṃ yasya ca yuddhidham || 107||”

“Nasyakarmaguṇā nastaḥ kārya yacca yathā yadā | bhakṣayed dantapavanaṃ yathā yadhadguṇaṃ ca yat || 108||”

“Yadartha yāni cāsyen dhāryāṇi kavalagrahe | tailasya ye guṇā diṣṭāḥ śirastailaguṇāśrca ye || 109|| “

“Karṇataile tathabhyaṃge pādābhyaṃgeṃgamārjane | snāne vāsasi suddhe ca saugandhye ratnadhāraṇe || 110||”

“Śauce saṃharaṇe lomnāṃ pādatracchatradhāraṇe | guṇā mātrāśitīyersmistathoktā daṇḍadhāraṇe || 111||”

“Ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛate sūtrasthāne svasthavrttacatuṣke mātrāśitīyo nāma paῆcamodhyāyaḥ || 5||”