
Just Added: Highlight a brand new feature of your membership area here
[/text_block]

The initial part of First Chapter begins with prayers and introduces the Divine Lineage of the wisdom of Ayurveda.
This describes how ancient sages noticed the increasing tendency of attracting disorders in common people and then held a symposium in Himalayan region and decided to bring Ayurveda wisdom for the masses.
This section can be further divided into these subsections…
- General Introduction of Chapter
- The Divine Lineage of Ayurveda
- The Himalayan Summit of Pious Sages
- Their Deciding to Send Sage Bhardwaj to Indra
- Sage Bhardwaj going to Indra and receiving Ayurveda
- Basic Nature of Ayurveda
- Significance and Benefit Received by Other Sages from Ayurveda Wisdom
Second section deals with one of the most important topics in entire Ayurveda – Fundamental Principles of Ayurveda. This is truly the foundation for learning Ayurveda.
The part introduces the framework that supports all the concepts and later practices of Ayurveda in a cohesive and integral manner. This is like the invisible thread inside the chain of pearls.
- Definition of Ayurveda
- Defining Life
- Fundamental Principles – The Six Substances – Matter, Attributes, Activity, Generality, Differentiation, Inherent Nature
- Three Doshas – Vata, Pitta and Kapha
- Three Primary Attributes – Satva, Rajas, Tamas
Tab Content
Tab Content
Tab Content


” Atha Saptaviṃśodhyāyaḥ”

” Athātonnapānavidhimadhayāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1||”

” Iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2||”

” Iṣṭavarṇgandharasasparśa vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ praṇisaṃjῆakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ, pratyakṣaphaladarśanāt; tadindhanā hayantaragne sthitaḥ; tat satvamurjayati, taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ, viparītamahitāya sampadhate || 3||”

” Tasmāddhitāhitāvabodhanārthamannapānavidhimakhilenopadekṣyā – moṇigniveśa! Tat svabhāvādudakaṃ kledayati lavaṇaṃ viṣyandayati, kṣaraḥ pācayati, madhu saṃdadhāti, sarpaḥ snehayati, kṣīraṃ jīvayati, māṃsaṃ bṛṃyati rasaḥ prīṇayati, surā jarjarīkaroti śīdhuravadhatamati; drākṣāsavo dīpayati, phāṇitamācinoti, dadhi shophaṃ janayati, piṇyākaśākaṃ glampayati, prabhūtāntarmalī, māṣasūpaḥ, dṛṣṭiṣukraghnaḥ kṣāraḥ prāyaḥ pittalamamlamanyatra dāṇimāmalakāt prāyaḥśleṣmalaṃ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭakayavagodhūmāt prāyastiktaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vetrāgrāmṛtāpaṭolapatrāt prāyaḥ kaṭukaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra pipplīviṣvabheṣajāt || 4||”

” Paramato vargasaṅgraheṇāhāradravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ || 5||”

” Śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaṣākaphalāśrayān | vargānharitamadhāmbugorasekṣuvikārikān || 6||”

” Daśa dvau cāparau vargau kṛatānnāhārayoginām | rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe || 7||”

” Raktaśālirmahāśaliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ | tūrṇako dīrghaśūkaśca gauraḥ pāṇḍukālāṅgulau || 8|| “

” Sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ | pataṃgastapanīyaśca ye cānye śalayaḥ śubhāḥ || 9||”

” Śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ | baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛaṃhaṇāḥ śukramūtralāḥ || 10||”

” Raktāśālirvarasteṣāṃ tṛaṣṇāghnastrimalāpahaḥ | mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare || 11||”

” Yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ | śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ || 12|| “

” Śīta srigdhogurūḥ svādustridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ | ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛaṣṇagaurastatonu ca || 13||”

” Varakoddakalau cīnaśāradojjvaladardurāḥ | gandhanāḥ kurūvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ || 14||”

” Madhuraścāmlapāśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ | bahumūtrapūrīṣoṣmā tridoṣastveva pāṭalaḥ || 15||”

” Sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ | vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṅgrāhi śoṣaṇaḥ || 16||”

” Hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ | praśātikāmbhaḥśyāmākalauhityāṇupriyaṃgavaḥ || 17||”

” Mukundo jhiṇṭīgarmūṭī varukā varakāstathā | śivirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ || 18||”

” Rūkṣaḥ śītogurūḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ | sthairyakṛt sakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmaviakāranut || 19||”

” Rukṣaḥ kaṣāyānuraso madhurḥ kaphapittahā | medaḥ krimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ || 20||”

” Sandhānakṛda vātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ | jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ || 21||”

” Nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale | ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ smāpyate || 22||”

” Kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ | viśadaḥ śleṣmapittagno mudgaḥ sūpyottamoṃ mataḥ || 23||”

” Vṛṣyaḥ paraḥ vātaharaṭ snigdhoṣṇo madhuro gurūḥ | balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ māṣaḥ śīgraṃ dadāti ca || 24||”

” Rājamāṣaḥ saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut | tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ || 25||”

” Uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pākemlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ | kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ || 26||”

” Madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ | makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu || 27||”

” Caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇava | laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣayā virūkṣaṇāḥ || 28||”

” Pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca | teṣāṃ masūraḥ saḍgrāhī kalāyo vātalaḥ param || 29||”

” Snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ | tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt || 30||”

” Madhurāḥ śītalā guvryo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ | sasnehā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ || 31||”

” śimbī rūkṣā kaṣāyā ca koṣṭhe vātaprakopapinī | na ca vṛṣyā na cakṣuṣ viṣṭabhya ca vipacyate || 32||”

” āḍhakī kaphapittaghanī vātalā, kaphavātanut | avalgujaḥ saiḍagajo niṣpāvā vātapittalāḥ ||33||”

” Kākāṇḍomā(lā) tmaguptānāṃ māṣavat phalamādiśet | dvitīyoyaṃ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā || 34||”

” Gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ | vṛako vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ || 35||”

” Lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau | śaśaghnī madhuhā bhāso gṛdhrolūkakuliṃgakāḥ || 36||”

” Dhūmikā kuraraśceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ | śvetḥ śyāmaśicatrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ || 37||”

” kūrcikā cillato bheko godhā śallakagaṇḍakau | kadalī nakulaḥ śvāvidit bhūmiśayāḥ smṛtāḥ || 38||”

” Sṛmaraśacamaraḥ khaḍgo mahiṣo gavayo gajaḥ | nyaṅkurvarāhaścānūpā mṛgāḥ sarve rurustathā || 39||”

” kūrma karkaṭako matsyaḥ śiśumārastimiṃgilaḥ | śuktiśaṃkhodrakumbhīraculukīmakarādayaḥ || 40||”

” Iti vāriśayāḥ proktā vakṣyante vāricāriṇaḥ | haṃsa krauῆco balākā ca bakaḥ kāraṇḍava plavaḥ || 41||”

” Śarāriḥ puṣkarāhvaśca keṣarī maṇituṇḍakaḥ | mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ || 42||”

” Utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo medharāvombukukkuṭī | ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ || 43||”

” Rohiṇī kāmakālī ca sāraso raktaśīrṣakaḥ | cakravākastathānye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ || 44||”

” Pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ ṣvadaṃṣṭro mṛgamātṛkā | śaśoraṇau kuraṃgaśca gokarṇaḥ koṭṭakārakaḥ || 45||”

” Cārūṣko hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ | ṛṣyaśca varapotaśca vijῆeyā jāṃgalā mṛgāḥ || 46||”

” Lāvo vartīrakaścaiva vārtikaḥ sakapijῆjalaḥ | cakoraścopacakraśca kukkubho raktavartmakaḥ || 47||”

” Lāvādhā viṣkirāstvete vakṣyante vartakādayaḥ | vartako vartikā caiva barhi titirikukkuṭau || 48||”

” kaṃkaśārapadendrābha-gonarda-girivartakā | krakarovakaraṣcaiva vāraḍaśceti viṣkirāḥ || 49||”

” Śatapatro bṛṃgarājaḥ koyaṣṭirjīvajīvakaḥ | kairātaḥ kokilotyūho gopāputraḥ priyātmajaḥ || 50||”

” Laṭṭa laṭṭa (ḍū)śako babhrurvaṭahā ḍiṇḍamānakaḥ | jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṃgakāḥ || 51||”

” Kapotaśukaśāraṃgāściraṭīkaṅkuyaṣṭakāḥ | sārikā kalaviṃkaṣca caṭakoṃgāracūḍakaḥ || 52||”

” Pārāvataḥ pāṇḍa(na) vika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ | prasahya bhakṣayantīti prasahāstena saṃjῆitāḥ || 53||”

” Bhūśāyā bilāvāsitvādānūpānūpānūpasaṃśrayāt | jale nivāsājjalajā jale caryājjalecarāḥ || 54||”

” Sthalajā jāṃgalā proktā mṛagā jāṃgalacāriṇaḥ | vikīrya viṣkirāśceti pratudha pratudā smṛtāḥ || 55||”

” Yoniraṣṭavidhā tveṣā māṃsānāṃ parikīrtitā | prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ || 56||”

” Guruṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ | vṛaṣyāḥ paraḥ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ || 57||”

” Hitā vyāyāmanityebhyo narā dīpatāgnayaśca ye | prasahānāṃ viśeṣeṇa māṃsaṃ māṃsāśināṃ bhiśak || 58||”

” Jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ prayojayet | lāvādho vaiśikaro vargaḥ pratudā jāṃgalā mṛagāḥ || 59||”

” Laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaśayā hitā nṛaṇāma | pittottare vātamadhye sannipāte kaphanuge || 60||”

” Viṣkirā vartakāghastu prasahālpāntarā gunaiḥ | nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam || 61||”

” Śarīradhātu sāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam | māsaṃ madhuraśītatvād gurū bṛṃhaṇamāvikam || 62||”

” Yoṃnāvajāvike miśragocaratvādaniśicate | sāmānyenopadiṣṭānāṃ māṃsānāṃ snaguṇaiḥ pṛthak || 63||”

” Keṣāṃśicad guṇavaiśeṣyād viśeṣa upadekṣyate | darṣanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām || 64||”

” Barhī hitatamo balyo vātaghno māṃsaśukralaḥ | gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalalapradāḥ || 65||”

” Bṛṃhaṇāḥ śukralāścoktā haṃsā mārūtanāśanāḥ | snigdhāścoṣṇāśca vṛaṣyāśca bṛṃhāṇāḥ svarabhodhanāḥ || 66||”

” Balyāḥ paraṃ vātaharāḥ svedanāścaraṇāyudhāḥ | gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpāniṣevaṇāt || 67||”

” Tittiriḥ saῆjayecchīgraṃ trīn doṣānanilolbaṇān | pittaśaleṣmavikāreṣu sarakteṣu kapiῆjalāḥ || 68||”

” Mandavāteṣu śasyante śaityamādhuryalaghavāt | lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavognivivardhanāḥ || 69||”

” Sannipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ | godhā vipake madhurā kaṣāyakaṭukā rase || 70||”

” Vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī | ṣallako madhurāmlaṣca vipāke kaṭukaḥ smṛataḥ || 71||”

” Vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā | kaṣāyaviśadāḥ ṣītā raktapittanibarhāṇāḥ || 72||”

” Vipake madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ | tebhayo laghutarāḥ kiῆcit kapotā vanavāsinaḥ || 73||”

” Śītāḥ saṅgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakaraśca te | śakumāṃsaṃ kaṣāyāmlaṃ vipake rūkṣaśītalam || 74||”

” Śoṣakāsakṣayahitaṃ saṅgrāhi laghu dīpanam | caṭakā madhurāḥsnigdhā balaśukravivardhanāḥ || 75||”

” Sannipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca | kaṣāyo viśedo rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ || 76||”

” Śaśaḥ svāduḥ praśastaśca sannipatenilāvare | madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ || 77||”

” Laghavo baddhaviṇmūtraḥ śītāśacaiṇāḥ prakīrtitāḥ | snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛaṣyaṃ śramaghnamanilāpahama || 78||”

” Varāhapiṣitaṃ balyaṃ rocanaṃ svedanaṃ gurū | gavyaṃ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare || 79||”

” Śuṣkakāsaśramatyagnimāṃsakṣayahitaṃ ca tat | srigdhoṣṇaṃ madhuraṃ vṛaṣyaṃ māhaṣaṃ gurū tarpaṇam || 80||”

” Dāḍharya bṛhattvamutsāhaṃ svapnaṃ ca janayatyapi | gurūṣṇā madhurā balyā bṛaṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ || 81||”

” Matsyāḥ snigdhāśca vṛśyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ | śaivālaśaṣpabhojitvāt svapnasya ca vivarjanāt || 82||”

” Rohito dīpanīyaśca laghupāko mahābalaḥ | vaṇryo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ || 83||”

Medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate | khaṅgamāṃsamabhiṣyandi balakṛanmadhuraṃ smṛtam || 84||”

” Snehanaṃ bṛaṃhaṇaṃ vaṇrya śramaghnamanilāpaham | dhartarāṣṭracakorāṇāṃ dakṣaṇāṃ ṣikhinamapi || 85||”

” Catakānāṃ ca yāni syuraṇṅāni ca hitāni ca | kṣīṅaretaḥsu kāseṣu hradrogeṣu kṣateṣu ca || 86||”

” Madhurāṇyavidāhīni sadhobalakarāṇi ca | śarīrabṛṃhaṇe nānyat khādhaṃ māṃsād viśiṣyate || 87||”

” Iti vargastṛtīyoyaṃ māṃsānāṃ parikīrtitaḥ | pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇakam || 88||”

” Vidhād grāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam | tridoṣaśamanī vṛṣyā kākāmācī rasāyanī || 89||”

” Nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī kuṣṭhanāṣinī | rājakṣavakāśākaṃ tu trodoṣaśamanaṃ laghu || 90||”

” Grāhi śastaṃ viśeṣaṇa grahaṇyarśovikāriṇām | kālaśākaṃ tu kaṭukaṃ dīpanaṃ garaśophajit || 91||”

” Laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣhaṃ kālāyaṃ śākamucyate | dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārūte || 92||”

” Praśasyatemlacāṃgerī grahaṇyarśohitā ca sā | madhurā madhurā pāke bhedinī śleṣmavardhanī || 93||”

” Vṛṣyā snigdhā ca śītā ca madaghni cāpyupodikā | rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām || 94||”

” Madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ | maṇṅūkaparṇi vetrāgraṃ kuchelā vanatiktakam || 95||”

” Karkoṭākāvalgujakau paṭolaṃ śakulādanī | vṛaṣapuṣpāṇi śāṃrgeṣṭā kembukaṃ sakaṭhillakam || 96||”

” Nāṅī kalāyaṃ gejihvā vārtākaṃ tilaparṇikā | kailākaṃ kārkaṣaṃ naumbaṃ śākaṃ pārpaṭakaṃ ca yat || 97||”

” Kaphapittaharaṃ tikataṃ śītaṃ kaṭu vipacyate | sarvāṇi sūpyaśākāni phaῆjī cillī kutumbakaḥ || 98||”

” ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭuῆjiram | śaṇaśālmalipuṣpāṇi kurbudāraḥ suvarcalā || 99|| “

” Niṣpāvaḥ kovidāraśca patturaścuccuparṇikā | kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṃkyā māriṣastaṭhā || 100||”

” Kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavṛkadhūmakau | lakṣamaṇā ca prapunnāṅo nalinīkā kuṭherakaḥ || 101||”

” Loṇikā yavaśakaṃ ca kuṣmāṇḍakamavalgujam | yātukaḥ ṣākalalyāṇī triparṇi pīluparṇikā || 102||”

” Śākaṃ gurū ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati | madhuraṃ śītavīrya ca purīṣasya ca bhedanam || 103||”

” Svinnaṃ niṣapīḍitarasaṃ snehāḍhayaṃ tat praśasyate | śaṇasya kovidārasya kurbudārasya śālmaleḥ || 104||”

” Puṣpaṃ grāhi praśastaṃ ca raktapitte viśeṣataḥ | nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapabhadipallavāḥ || 105||”

” Kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittatisāriṇām | vāyuṃ vatsādanī hanyāt kaphaṃ gaṇṅīracitrakau || 106||”

” Śreyasī bilvaparṇi ca bilvapatraṃ tu vātanuta | bhaṇṅī śatāvarīśakaṃ balā jīvantikaṃ ca yat || 107||”

” parvaṇyāḥ Parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ smṛatam | laghu bhinnnaśakṛttiktaṃ lāṃgalakyurūbūkayoḥ || 108|| “

” Tilavetasaśākaṃ ca śākaṃ paῆcāṅgulasya ca | vātalaṃ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam || 109||”

” Rūkṣāmlamuṣṇaṃ kausumbhaṃ kaphaghanaṃ pittavardhanam | trapusairvārukaṃ svādu gurū viṣṭambhi śītalam || 110||”

” Mukhapriyaṃ ca rūkṣaṃ ca mūtralaṃ trapusaṃ tvati | ervārūkaṃ ca sampakvaṃ dāhatṛṣṇāklamārtinut || 111||”

” Varcobhedīnyalābūni rūkṣaśītagurūṇi ca | cirbhatairvārūke tadvad varcobhedahite tu te || 112||”

” Sakṣāraṃ pakvakūṣmāṇāḍaṃ madhurāmlaṃ tathā laghu | sṛaṣṭāmutrapurīṣaṃ ca sarvadoṣanibarhaṇam || 113||”

” Kelūtaṃ ca kadambaṃ ca nadīmāṣakamaindukam | viśadaṃ guru śītaṃ ca samabhiṣyandi cocyate || 114||”

” Utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca | tathā tālapralambaṃ syāduraḥkṣatarūjāpaham || 115||”

” Kharjūraṃ tālaśasyaṃ ca raktapittakṣayāpaham | tarūṭa-bisa-śālūkaṃ-kroauῆcādana-kaśerūkam || 116||”

” Śhṛṃgāṭakāṃkāloḍayaṃ ca gurū viṣṭambhi śītalam | kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalā smṛtāḥ || 117 || “

” Śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārūtakopanāḥ | kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṃ smṛtam || 118||”

” Pauṣkaraṃ tu bhaved bhījaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ | balyaḥ śīto guruḥ snigdhastarpaṇo bṛaṃhaṇātmakaḥ || 119 ||”

” Vātapittaharaḥ svādurvṛṣayo muῆjātakaḥ param | jīvano bṛaṃhaṇo vṛaṣyaḥ kaṇṭhayaḥ śasto rasāyane || 120||”

” Vadārikando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ | amlikāyāḥ smṛtaḥ kando grahaṇyarśohito laghuḥ || 121||”

” Nātyuṣṇaḥ kapha vātagno grāhī śasto madātyaye | tridoṣaṃ baddhaviṇmūtraṃ sārṣapaṃ śākamucyate || 122||”

” (Tadvat syād raktanālasy rukṣamamlaṃ viśeṣataḥ |) tadvat piṇḍālukaṃ vidhāt kandatvācca mukhapriyam | Sarpacchatrakavarjyāstu bahvayonyāśchatrajātayaḥ || 123||”

” Śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya eva ca | caturthaḥ śākavargoyaṃ patrakandaphalāśrayaḥ || 124||”

” Tṛaṣṇā-dāha- jvara-śvāsa-raktapitta-kṣata-kṣayān | vātapittamudāvarta svarabhedaṃ madātyayam || 125||”

” Tiktāsyatāmāsyaśoṣaṃ kāsaṃ cāśu vyapohati | mṛdvīkā bṛṃhaṇī vṛaṣyā madhurā snigdhaśītalā || 126||”

” Madhuraṃ bṛhaṇaṃ vṛaṣyaṃ kharjūraṃ gurū śītalam | kṣayebhighāte dāhe ca vātapitte ca taddhitam || 127||”

” Tarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ phalgu gurū viṣṭambhi śītalam | parūṣakaṃ madhūkaṃ ca vātapitte ca śasyate || 128||”

” Madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ balyamāmrātaṃ tarpaṇaṃ guru| sasnehaṃ śleaṣmalaṃ śītaṃ vṛeṣayaṃ viṣṭabhya jīryati || 129||”

” Tālaśasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca | bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca || 130||”

” Madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi gurū śītalam | pittaśaleṣmakaraṃ bhavyaṃ grāhi vaktravishodhanam || 131||”

” Amlaṭ parūṣakaṃ drakṣā badarāṇyārukāṇi ca | pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhunikucānyapi || 132||”

” Nātyuṣaṇaṃ gurū sampakvaṃ svāduprāyaṃ mukhapriyam | bṛaṃhaṇaṃ jīryati kṣipraṭ nātidoṣalamārūkam || 133||”

” Dvividhaṃ śītamuṣṇaṃ ca madhuraṃ cāmlameva ca | gurū pārāvataṃ jῆeyamarūcyatyagnināśanam || 134||”

” Havyādalpāntaraguṇaṃ kāśmaryaphalamucyate | tathaivālpāntaraguṇaṃ tūdamamlaṃ parūṣakāt || 135||”

” Kaṣāyamadhuraṃ ṭaṃkaṃ vātalaṃ gurū śītalam | kapitthamāmaṃ kaṇṭhagnaṃ viṣghnaṃ grāhi vātalam || 136||”

” Madhurāmlakaṣāyatvāt saugandhyācca rūcipradam | paripakvaṃ ca doṣaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi gurvapi || 137||”

” Bilvaṃ tu durjaraṃ pakvaṃ doṣalaṃ pūtimārūtam | snigdhoṣṇatīkṣaṇaṃ tadvālaṃ dīpanaṃ kaphavātijit || 138||”

” Raktapittakaraṃ bālamāpūrṇa pittavardhanam | pakvamāmraṃ jayed vāyuṃ māṃsaśukrabalapradam || 139||”

” Kaṣāyamadhuraprāyaṃ guru viṣṭambhi śītalam | jāmbavaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi vātakaraṃ param || 140||”

” Badaraṃ madhuraṃ snigdhaṃ bhedanaṃ vātapittajit | tacchuṣkaṃ kaphavātagnaṃ pitte na ca virūdhyate || 141||”

” Kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi simbi (ῆci) tikāphalam | gāṃgerūkī karīraṃ ca bimbī tadonadhanvanam || 142||”

” Madhuraṃ sakaṣayaṃ ca śītaṃ pittakaphāpaham | sampakvaṃ panasaṃ mocaṃ rājādanaphalāni ca || 143||”

” Svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca | kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam || 144||”

” Avadaṃśakṣamaṃ hradhaṃ vātalaṃ lavalīphalam | nīpaṃ śatāhvakaṃ pīlu tṛaṇaśūnyaṃ vikaṃkatam || 145||”

” Prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garahāri ca | aiṅgudaṃ tiktamadhuraṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit || 146||”

” Tandukaṃ kaphapittaghnaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu| vidhādāmalake sarvān rasāṃllavaṇāvarjitān || 147||”

” Rūkṣaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ kaphapittaharaṃ param | rasāsṛaṅmāṃsamedojān doṣāna hanti bibhītakam || 148||”

” Svarabhedakaphotkaledapittarogavinaśanam | amlaṃ kaśāyamadhura vātaghnaṃ grahi dipanam || 149||”

” Snigdhoṣaṇa dāḍima hradhaṃ kaphapittavirodhi ca | rūkṣāmlaṃ dāṅimaṃ yattu tat pittānilakopanam || 150||”

” Madhuraṃ pittanutteṣāṃ pūrva dāḍimamuttamam | vṛakṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vātaśleṣmaṇi śasyate || 151||”

” Amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tasmādalpāntaraṃ gunaiḥ | guṇaistaireva saṃyuktaṃ bhedanaṃ tvamlavetasam || 152||”

” Śūlerūcau vibandhe ca mandegnau madhaviplave | hikkāśvāse ca kāse ca vamyāṃ varcogadeṣu ca || 153||”

” Vātaśleṣmasamutheṣu sarveṣvevopadiśyate | kesaraṃ mātuluṃgasya laghu śeṣamatonyathā || 154||”

” Rocano dīpano hradhaḥ sugandhistvagvavarjitaḥ | karcuraḥ kaphavataghnaḥ ṣvāsahikkārśasāṃ hitaḥ || 155||”

” Madhuraṃ kiῆcidamlaṃ ca hradhaṃ bhaktaprarocanam | durjaraṃ vātaśamanaṃ nāgaraṃgaphalaṃ guru || 156||”

” Vātāmābhiṣukākṣoṭamukūlakanikocakāḥ | gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sorūmāṇā balapradāḥ || 157||”

” Vātaghnā braṃhaṇā vṛṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ | priyālameṣāṃ yadṛśaṃ vidhādauṣṇyaṃ vinā guṇaiḥ || 158||”

” Śleṣmalaṃ madhuraṃ śītaṃ śleṣmātakaphalaṃ gurū | śleṣmalaṃ gurū viṣṭmbhi cāṃkoṭaphalamagnijit || 159||”

” Gurūṣṇaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam | viṣṭambhayati kāraῆjaṃ vātaśleṣmāvirodhi ca || 160||”

” āmrātakaṃ dantaśaṭhamamlaṃ sakaramardakam | raktapittakaraṃ vidhādairāvatakameva ca || 161||”

” Vātaghnaṃ dīpanaṃ caiva vārtākaṃ kaṭu tiktakam | vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidhāt piṛpaṭakīphalam || 162||”

” Pittaṣleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣikīphalammadhurāṇyamlapākīni pittaśleṣmaharāṇi ca || 163||”

” Aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni ca | kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca || 164||”

” Bhallātakāsthyagnisamaṃ tanmāṃsaṃ svādu śitalam | paῆcamaḥ phalavargoyamuktaḥ prāyopayogikaḥ || 165||”

” Rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyamāṛdrakaṃ viśvabheṣajam | vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate || 166||”

” Rocano dīpanastīkṣṇaḥ sugandhiṛmukhaśodhanaḥ | jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighno bhaktapācanaḥ || 167||”

” Bālaṃ doṣaharaṃ, vṛddhaṃ tridoṣaṃ mārūtāpaham | snigdhasiddhaṃ, viśuṣakaṃ tu mūlakaṃ kaphavātajit || 168||”

” Hikkākāsaviṣaśvāsapāśrvaśūlavināśanaḥ | pittakṛat kaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā || 169||”

” Yavānī cārjakaścaiva śigruśāleyamṛaṣṭakam | hradhānyāsvādanīyāni pittamutkaleśayanti ca || 170||”

” Gaṇḍīro jalapippalyastumburuḥ śṛaṃgaverikā | tīkṣaṇoṣṇakaṭurūkṣāṇi kaphavātaharāṇi ca || 171||”

” Puṃstvaghnaḥ kaṭurūkṣoṣṇo būstṛaṇo vaktraśodhanaḥ kharāhvā kaphāvātaghnī bastirogarūjāpahā || 172||”

” Dhānyakaṃ cājagandhā ca sumukhaśceti rocanāṃ | sugandhā nātikaṭukā doṣānutkleśyanti ca || 173||”

” Grāhi guῆjanakastīkṣaṇo vātaśleṣmārśasāṃ hitaḥ | svedanebhyavahāre ca yojayet tamapittinām || 174||”

” Śleṣmalo mārūtaghnaśca palāṇṅurna ca pittanut | āhārayoge balyaśca gururvṛaṣyotha rocanaḥ || 175||”

” krimikuṣṭhakilāsaghno vātaghno gulmanāśanaḥ | snigdhaścoṣṇaśca vṛṣyaśca laśunaḥ kaṭuko guruḥ || 176||”

” Śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetānyeṣāṃ phalāni ca | haritānāmayaṃ caiva ṣaṣṭho vargaḥ samāpyate || 177||”

” Prakṛatyā madhamamloṣṇamamlaṃ coktaṃ vipākataḥ | sarva sāmānyatastasya viśeṣ upadekṣyate || 178||”

” Kṛśānāṃ saktamūtrāṇāṃ grahaṇyarśovikāriṇām | surā praśastā vātaghnaī stanyaraktakṣayeṣu ca || 179||”

” Hikkāśvāsapritaśyāyakāsavarcograhārucai | vamyānāhavibandheṣu vātaghnī madirā hitā || 180||”

” Śūlapravāhikāṭopakaphavātārśasāṃ hitaḥ | jagalo grāhirūkṣoṣṇaḥ śophaghno bhaktapācanaḥ || 181||”

” Śoṣārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogārucijvarān | hantyariṣṭaḥ kaphakṛatān rogān rocanadīpan || 182||”

” Mukhapriyaḥ sukhamadaḥ sugandhirbastiroganut | jaraṇīyaḥ pariṇato hradho vaṇryaśca śārkaraḥ || 183||”

Rocano dīpano hradhaḥ śoṣaśophārśasāṃ hitaḥ | snehaśleṣmavikāraghno vaṇryaḥ pakvaraso mataḥ || 184||”

” Jaraṇīyo vibandhaghnaḥ svaravarṇaviśodhanaḥ | lekhanaḥ śitarasiko hitaḥ śophodarārśasām || 185||”

” Sṛaṣṭabhinnaśakṛdvāto gauṅastarpaṇadīpanaḥ | pāṇdurogavraṇahitā dīpanī cākṣikī matā || 186||”

” Surāsavastīvramado vātaghno vadanapriyaḥ | chedi madhvāsavastīkṣṇo maireyo madhuro gurūḥ || 187||”

” Dhātakyābhiṣuto hṛadho rūkṣo rocanadīpanaḥ | mādhavīkavanna cātyuṣṇo mṛdvīkekṣurasāsava || 188||”

” Rocanaṃ dīpanaṃ hṛaghaṃ balyaṃ pittāvirodhi ca | vibandhaghnaṃ kaphaghnaṃ ca madhu laghvalpamārutam || 189||”

” Sura samaṇṇḍā rūkṣoṣṇā yavānāṃ vātapittalā | gurvi jīrti viṣṭabhya rocanadīpana ṣleṣmalā tu madhūlikā || 190||”

” Chīpanaṃ jaraṇīyaṃ ca hṛatpāṇṅukrimiroganut | grahaṇyarśohitaṃ bhedi sauvīrakatuṣodakam || 191||”

” Dāhajvarāpahaṃ sparśāt pānād vātakaphāpaham | bibandhaghnamavasraṃsi dīpanaṃ cāmlakaῆjikam || 192||”

” Prāyaśobhinavaṃ madhaṃ guru doṣasamīraṇam | srotasāṃ śodhanaṃ jīrṇa dīpanaṃ laghurocanam || 193||”

” Harṣaṇaṃ prīṇanaṃ madhaṃ bhayaśokaśramāpaham | prāgalbhyavīryapratibhātuṣṭapuṣṭibalapradam || 194||”

” Sāttvikairvidhivad – yuktyā pītaṃ syādamṛtaṃ yathā | vargoyaṃ saptamo madhamadhikṛatya prakīrtitaḥ || 195||”

” Jalamekavidhaṃ sarva patatyaindraṃ nabhastalāt | tat patat pititaṃ caiva deśakālāvapekṣate || 196||”

” Khāt patat somavāyvarkaiḥ spṛṣṭaṃ kālānuvartibhiḥ | śītoṣṇasnigdharūkṣādhairyathāsannaṃ mahīguṇaiḥ || 197||”

” Śītaṃ śuci sivaṃ mṛaṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaṅguṇam | prakṛtyā divyamudakaṃ braṣṭaṃ pātrapekṣate || 198||”

” Śvete kaṣāyaṃ bhavati pāṇṅre syāttu tiktakam | kapile kṣvrasaṃsṛaṣṭmūṣare lavaṇānvitam || 199||”

” kaṭu parvatavistāre madhuraṃ kṛaṣṇamṛattike | etat ṣāṅguṇyamākhyātaṃ mahīsthasya jalasya hi || Tathāvyaktarasaṃ vidhādaindraṃ kāraṃ himaṃ ca yat || 200||”

” Yadantarīkṣāt patatīndrasṛaṣṭaṃ cokteśca pātraiḥ parigṛahyastembhaḥ | tadaindramityeva vadanti dhīrā narendrapeyaṃ salilaṃ pradhanam || 201||”

” īṣakaṣāyamadhuraṃ susūkṣmaṃ viśadaṃ laghu | arūkṣmanabhiṣyandisarva pānīyamuttamam || 202||”

” Gurvabhiṣyandi pānīyaṃ varṣikaṃ madhuraṃ navam | tanu laghvanabhiṣyandi prāyaḥ śaradi varṣati || 203||”

” Tattu ye sukumārāḥ syuḥ snigdhabhūyiṣṭhabhojanāḥ | teṣāṃ bhojye ca bhakṣye ca lehye peye ca śasyate || 204||”

” Hemante salilaṃ snigdhaṃ vṛaṣyaṃ balahitaṃ gurū | kiῆcittato laghutaraṃ śiśire kaphavātajita || 205||”

” Kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ vidhād vāsantikaṃ jalam | graiṣmikaṃ tvanabhiṣyandi jalamityeva niścayaḥ || ṛtāvṛtāvihākhayātāḥ sarva evāmbhaso guṇāḥ || 206||”

” Vibhrānteṣu tu kāleṣu yat prayacchanti toyadāḥ | salilaṃ tattu doṣāya yujyate nātra saṃśayaḥ || 207||”

” Rājabhī rājamātraiśca sukumāraiśca mānavaiḥ | sugṛahītāḥ śaraghāpaḥ prayoktavyā viśeṣataḥ || 208||”

” Naghaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatodakāḥ | himavatprabhavā pathyāḥ puṇyā devarṣisevitāḥ || 209||”

” Nadhaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyo vimalodakaḥ | malayaprabhavā yāśca jalaṃ tāsvamṛtopamam || 210||”

” paścamābhimukhā yāśca pathyāstā nirmalodakāḥ | prāyo mṛduvahā gurvyā yāśca pūrvasamudragāḥ || 211||”

” Pāriyātrabhavā yāśca vindhyasahyabhavāśca yāḥ | śirohṛadrogakuṣṭhānāṃ tā hetuḥ ślīpadasya ca || 212||”

” Vasudhākīṭasarpākhumalasandūṣitodakāḥ | varṣājalavahā nadhaḥ sarvadoṣamīraṇāḥ || 213||”

” Vipīkūpataṅāgotsasaraḥ prasravaṇādiṣu | ānūpaśailadhanvānāṃ guṇadoṣairvibhāvayet || 214||”

” Picchilaṣ krimilaṃ klinnaṃ parṇaśaivālakardamaiḥ | vivarṇa virasaṃ sāndraṃ durgandhaṃ na hitaṃ jalam || 215||”

” Visraṃ tridoṣaṃ lavaṇamambu yad varuṇālayam | ityambuvargaḥ proktoyamaṣṭamaḥ suviniścitaḥ || 216||”

” Svādu śītaṃ mṛadu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣaṇapicchilam | guru mandaṃ prasannaṃ ca gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ || 217||”

” Tadevaṃguṇmevaijaḥ sāmānyādabhivardhayet | pravaraṃ jīvanīyānāṃ kṣīramuktaṃ rasāyanam || 218||”

” mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ | snehānyūnamanidrāya hitamatyagnaye ca tat || 219||”

” Rūkṣoṣṇāṃ kīramuṣṭrīṇāmīṣatsalavaṇaṃ laghu | śastaṃ vātakaphānāhakrimiśophodarārśasām || 220||”

” Balyaṃ sthairyakaraṃ sarvamuṣṇaṃ caikaśaphaṃ payaḥ | sāmlaṃ salavaṇaṃ rūkṣaṃ śākhāvātaharaṃ laghu || 221||”

” Chāgaṃ kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi payo laghu | raktapittātisāraghnaṃ kṣayakāsajvarāpaham || 222||”

” Hikkāśvāsakaraṃ tūṣṇaṃ pittaśleṣmalamāvikam | hastinīnaṃ payo balyaṃ guru stairyakaraṃ param || 223||”

” Rivanaṃ bṛaṃhaṇaṃ sātmyaṃ snehanaṃ mānuṣaṃ payaḥ | pāvanaṃ raktapitte ca tarpaṇaṃ cākṣiśūlinām || 224||”

” Rocanaṃ dīpanaṃ vṛaṣyaṃ snehanaṃ balavardhanam | pākemlamuṣṇaṃ vātaghnaṃ maṃgalyaṃ bṛṃhaṇaṃ dadhi || 225||”

” Pīnase cātisāre ca śītake viṣamajvare | arucai mūtrakṛacchre ca kāśrye ca dadhi śasyate || 226||”

” Śaradgriṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam | raktapittakaphottheṣu vikāreṣvahitaṃ ca tat || 227||”

” Tridoṣaṃ mandakaṃ, jātaṃ vātaghnaṃ dadhi sūkralaḥ | saraḥ śleṣmānilaghnastu maṇṅaḥ srotoviśodhanaḥ || 228||”

” Śophārśograhaṇīdoṣamūtragrahodarārucau | snehavyāpadi pāṇṅutve takraṃ dadhād gareṣu ca ||229|||”

” Aaṅgrāhi dīpanaṃ hradhaṃ navanītaṃ navoddhṛtam | grahaṇyarśovikāraghnamarditārucināśanam || 230||”

” Smṛtibuddhayagniśukraujaḥkaphamedovivardhanam | vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham || 231||”

” Sarvasnehottamaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ | sahasravīrya vidhibhirghaṛtaṃ karmasahasrakṛat || 232||”

” Madāpasmāramūrcchāyaśoṣonmādagarajvarān | yonikarṇāśiraḥ śūlaṃ gṛataṃ jīrṇamapohiti || 233||”

” Dvividhaṃ Sarpīṣyajāvimahiṣīkṣīravat svāni nirdiśet | pīyūṣo moraṭaṃ caiva kilāṭā vividhāśca ye || 234||”

” Dīptāgnīnāmanidrāṇāṃ sarva eva sukhapradāḥ | guravastarpaṇā vṛaṣyā bṛaṃhaṇāṃ pavanāpahāḥ || 235||”

” Viśadaḥ guravo rūkṣā grāhiṇastakrpiṇṅakā | gorasānāmayaṃ vargo navamaḥ parikīrtitaḥ || 236||”

” vṛaṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigandho bṛṃahaṇo madhuro rasaḥ | śleṣmalo bhikṣatasyekṣoryantrikastu vidahyate || 237||”

” Saityāt prasādānmādhuryāt pauṇṅrakād vaṃśakovaraḥ | prabhutakrmimajjāsṛḍamedomāṃsakaro gudaḥ || 238||”

” Kṣudro guṅaścaturbhāgatribhagārdhāvaśeṣitaḥ | raso gururyathāpūrva dautaḥ svalpamalo guṇaḥ || 239||”

” Tato matsyaṇṅakākhaṇaṅaśarkarā vimalāḥ param | yatha yathaiṣāṃ vimalyaṃ bhavecchaityaṃ tatha tatha || 240||”

” Vṛaṣyā kṣīṇakṣatahitā sasnehā guṅaśarkarā | kaṣāyamadhurarā ṣītā satiktā yāsaśarkarā || 241||”

” Rūkṣā vamyatisāraghnī cchedanī madhuśarkarā | tṛaṣṇāsṛakpittadāheṣu praśastā sarvaśarkarāḥ || 242||”

” Mākṣikaṃ brāmaraṃ kṣaudraṃ pauttikaṃ madhujātayaḥ | mākṣikaṃ pravaraṃ teṣāṃ viśeṣād brāmaraṃ guruḥ || 243||”

” Mākṣikaṃ tailavarṇa syād ghṛatavarṇa tu pauttikam | kṣaudraṃ kapilavarṇa syācchvetaṃ bhrāmaramucyate || 244||”

” Vātalaṃ guru śītaṃ ca raktapittakaphāpaham | sandhāṛt cchedanaṃ rūkṣaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ madhu || 245||”

” Hanyānmadhūṣṇamuṣṇārtamathavā saviśānvayāt | gururūkṣakaṣayatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu || 246||”

” Nātaḥ kaṣṭatamaṃ kiῆcanmadhvāmāttaddhimānavam | upakramavirodhitvāt sadho hanyād yathā viṣam || 247||”

” āme śoṣṇā kriyā kāryā sā madhvāme virudhyate | madhvāmaṃ dāruṇaṃ tasmāt sadho hanyād yathā viṣam || 248||”

” Nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu | itīkṣuvikṛatiprayo vargoyaṃ daśamo mataḥ || 249||”

” Athā kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā | svedāgnajananī peyā vātavarconulomanī || 250||”

” Tarpaṇī grāhiṇi laghvī hradhā cāpi vilepika | maṇṅastu dīpayatyagniṃ vātaṃ cāpyanulomayet || 251||”

” Mṛadūkaroti srotāṃsi svedaṃ saῆjanayatyapi | laṅghitānāṃ viriktānāṃ jīrṇe snehe ca tṛaṣyatām || 252||”

” Dipanatvāllaghutvācca maṇṅaḥ syāt prāṇadhāraṇaḥ | lājapeya śramaghnī tu kṣāmaṇṭhasya dehinaḥ || 253||”

” Tṛaṣṇātīsāraśamano dhātusāmyakaraḥ śivaḥ | lājamaṇṅognijanano | dāhamūrcchānivāraṇaḥ || 254||”

” Mandāgnaviṣamāgnīnāṃ bālasthavirayoṣitām |deyaśca sukumārāṇāṃ lājamaṇṅaṃ susaṃskṛtaḥ || 255||”

“Kṣutpapāsāpahaḥ pathyaḥ śuddhānāṃ ca malāpahaḥ | śṛataḥ pippaliśuṇṭhībhyaāṃ yukto lājāmladāḍimaiḥ || 256||”

” Kaṣāyamadhurāḥ śītā laghavo lājasaktavaḥ | sudhautaḥ prasutḥ svinnaḥ santaptaścodano laghuḥ || 257||”

” Bṛaṣṭataṇḍulamicchanti garaśleṣmāmayeśvapi | adhautoprasrutosvinnaḥ śītaścāpyodano guruḥ || 258||”

” Māṃsa-śāka-vasā-taila-gṛata-majja-phalaudanāḥ | balyāḥ santarpaṇā hradhā guravo bṛaṃhayanti ca || 259||”

” Tadvanmāṣatilakṣīramudgasaṃyogasādhitāḥ | kulmāṣā guravo rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ || 260||”

” Svinnabhakṣayāstu ye kecit saupyagaudhūmayāvikāḥ | bhiṣak teṣāṃ yathādravyamādiśed gurulāghavam || 261||”

” Akṛataṃ kṛatatūṣaṃ ca tanuṃ sāṃskārikaṃ rasam | sūpamamlamanamlaṃ ca guruṃ vidhād yathottaram || 262||”

” Saktavo vātalā rūkṣā bahuvarconulominaḥ | tarpayanti naraṃ sadhaḥ pītāḥ sadhobalāśca te || 263||”

” Madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavaḥ śālisambhavāḥ | grāhiṇo raktapittaghnāstṛaṣṇācchardijvarāpahāḥ || 264||”

” Hanyād vyādhīn yavāpūpo yāvako vāṭaya eva ca | udāvartapratiśyāyakāsamehagalagrahān || 265||”

” Dānāsaṃjῆāstu ye bhakṣyāḥ prāyaste lekhanātmakāḥ | śuṣkatvāttarpaṇāṣcaiva viṣṭambhitvācca durjarāḥ || 266||”

” Virūdhaḍhadhānāḥ śaṣkulyo madhukroḍāḥ sapiṇḍkāḥ | pūpāḥ pūpalikāghāṣca guravaḥ peṣṭikāḥ param || 267||”

” Phalamāṃsavasāśākapalalakṣaudrasaṃskṛtāḥ | bhakṣyā vṛaṣyāśca balyāśca guravo bṛaṃhaṇātmakāḥ || 268||”

” Veśāvāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ | guruvastarpaṇā vṛaṣyāḥ kṣīrekṣurasapūpakāḥ || 269||”

” Saguḍāḥ satilāśacaiva sakṣīrakṣaidraśarkarāḥ | bhakṣyā vṛṣyāśaca balyāṣca paramaṃ tu guravaḥ smṛatāḥ || 270||”

” Sasnehāḥ snehasiddhāśaca bhakṣyā vividhalakṣaṇāḥ | guruvastarpaṇā vṛaṣyā hradhā gaudhūmikā matāḥ || 271||”

” Saṃskārāllaghavaḥ santi bhakṣyā gaudhūmapaiṣṭakāḥ | dhanāparpaṭpūpāghāstān buddhavā nirdiśet tathā || 272||”

” Pṛthukā guravo bṛaṣṭān bhakṣayedalpaśastu tān | yāvā viṣṭabhya jīryanti sarasā bhinnavarcasaḥ || 273||”

” Sūpyānnavikṛtā bhakṣyā vātalā rūkṣaśītalāḥ | sakatūsnehalavaṇānalpaśo bhakṣayettu tān || 274||”

” Mṛdupākāśca ye bhakṣyaḥ sthūlāśca kaṭhanāśca ye | giravaste vyatikrāntapākāḥ puṣṭibalapradāḥ || 275||”

” Dravyasaṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ prathak thā | bhakṣyāṇāmādiśed buddhavā yathāsvaṃ gurulāghavam || 276||”

” Nānādravyaiḥ samāyuktaḥ pakvāmākilannabharjitaiḥ | vimardako gururhṛdho vṛaṣyo balavatāṃ hitaḥ || 227||”

” Rasālā bṛṃhaṇī vṛaṣyā snigdhā balyā rucipradā | snehanaṃ tarpaṇaṃ hṛadhaṃ vātaghnaṃ saguḍaṃ dadhi || 278||”

” Drākṣākharjūrakolānāṃ guru viṣṭambhi pānakam | paruṣakāṇāṃ kṣaudrasya yaccekṣuvikṛatiṃ prati || 279||”

” Teṣāṃ kaṭvamlasaṃyogāna pānakānāṃ pṛathaka pṛathaka | dravyaṃ mānaṃ ca vijῆāya guṇakarmāṇi cādiśet || 280||”

” kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo rāgaṣāḍavāḥ | mukhapriyaṣca hṛāśca dīpanā bhaktarocanāḥ || 281||”

” āmrāmalakalehāśca bṛaṃhaṇā balavardhanāḥ | rocanāstarpaṇāścoktāḥ snehamādhuryagauravāt || 282||”

” Buddhvā saṃyogasaṃskāraṃ dravyānaṃ ca tacchṛtam | guṇakarmāṇi lehānāṃ teṣāṃ teṣaṃ tathā vadet || 283||”

“Raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam | kandamūlaphaladhaṃ ca tadvadvidhāt tadāsutam || 284||”

” śiṇḍākī cāsutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu | vidhād varga kṛatānnānāmekādaśatamaṃ bhiśak || 285||”

” Kaṣāyānurasaṃ svādu sūkśmamuṣṇaṃ vyavāyi ca | pittalaṃ baddhiviṇmutraṃ na ca śleṣmābhivardhanam || 286||”

” Vātagneṣūttamaṃ balyaṃ tvacyaṃ medhāgnavardhanam | tailaṃ saṃyogasaṃskārāt sarvarogāpahaṃ matam || 287||”

” Tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ | āsannatibalāḥ saṅkhye daityādhipatayaś purā || 288||”

” Airaṇḍtaitaṃ madhuraṃ guru śaleṣmābhivardhanam | vātāsṛaggulmahṛadrogajīrṇajvaraharaṃ param || 289||”

” Kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tailaṃ raktapittapradūṣaṇam | kaphaśukrānilaharaṃ kaṇḍūkoṭhavonāśanam || 290||”

” Priyālatailaṃ madhuraṃ guru śleṣmābhivardhanam | hitamicchanti nātyauṣṇyāt saṃyoge vātapittayoḥ || 291||”

” ātasyaṃ madhurāmlaṃ tu vipāke kaṭukaṃ tāthā | uṣṇavīrya hitaṃ vāte raktapittaprakopaṇam || 292||”

” Kusumbhatailamuṣṇaṃ ca vipāke kaṭkaṃ guru |vidāhi ca viśeṣeṇa sarvadoṣaprakopaṇam || 293||”

” Phalānāṃ yāni cānyāni tailānyāhārasaṃvidau |yujyate guṇakarmabhyāṃ tāni brūyād yathāphalam || 294||”

” Madhuro bṛṃhaṇo vṛaṣyo balyo majjā tathā vasā | yathāsattvaṃ tu śaityoṣṇe vasāmajjῆorvinirdiśet || 295||”

” Sasnehaṃ dīpanaṃ vṛṣyamuṣṇaṃ vātakaphāpham | vipāke madhuraṃ hṛadhaṃ rocanaṃ viśvabheṣajam || 296||”

” Śleṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī | sā śuṣkā kaphavātaghnī kaṭūṣṇā vṛṣyasammātā || 297||”

” Nātyarthamuṣṇaṃ maricamavṛaṣyaṃ laghu rocanam | cheditvācchoṣaṇātvācca dīpanaṃ kaphavātajit || 298||”

” Vātaśleṣmavibandhaghnaṃ kaṭūṣṇaṃ dīpanaṃ laghu | hiṅgu śūlapraśamanaṃ vidhāt pācanarocanam || 299||”

” Rocanaṃ dīpanaṃ vṛaṣyaṃ cakṣuṣyamavidāhi ca | tridoṣaghnaṃ samadhuraṃ saindhavaṃ lavaṇottamam || 300||”

” Saukṣmyādauṣṇyāllaghutvācca saugandhyācca rucipradam | sauvarcalaṃ vibandhaghnaṃ hṛadhamudgāraśodhi ca || 301||”

” Taikṣṇyādauṣṇyād vyavāyitvāddipanaṃ śūlanāśanam | ūrdhva cādhaśca vātānāmānulomyakaraṃ vidam || 302||”

” Satiktakatu sakṣāraṃ tīkṣaṇamutkaledi caudbhidam | na kālalavaṇe gandhaḥ sauvarcalaguṇāśca te || 303||”

” Sāmudrakaṃ samadhuraṃ satiktaṃ, kaṭu pāṃśujam | rocanaṃ lavaṇaṃ sarva pāki sraṃsyanilāpaham || 304||”

” Hṛatpāṇḍugrahaṇīrogaplīhānāhagalagrahān | kāsaṃ kaphajamarśāṃsi yāvaśūko vyapohiti || 305||”

” Tīkṣṇoṣṇo laghurūkṣaśca kledi pakta vidāraṇaḥ | dāhano dīpanaśchettā sarvaḥ kṣārognisannibhaḥ || 306||”

” kāravī kuῆcakājājī yavāni dhānyatumburu | rocanaṃ dīpanaṃ vātakaphadaurgandhyanāśanam || 307||”

” āhārayogināṃ bhaktiniścayo na tu vidhate | samāpto dvādaśaścāyaṃ varga āhārayoginām || 308||”

” Śūkadhānyaṃ śamīdhānyaṃ samātītaṃ praśasyate | purāṇaṃ prāyaśo rūkṣaṃ prāyeṇābhinavaṃ guru || 309||”

” Yadhadāgacchati kṣīpraṃ tattallaghutaraṃ smṛatam | nistuṣaṃ yuktibhraṣṭaṃ ca supyaṃ laghu vipacyate || 310||”

” Mṛtaṃ kṛṃ cāti medhaṃ vṛaddhaṃ bālaṃ viṣairhatam | agocarabhṛtaṃ vyālasūditaṃ māṃsamutsṛjet || 311||”

” Atonyathā hitaṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam | prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ hṛadho māṃsarasaḥ param || 312||”

” Śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ kṛaśāṇāṃ kṣīṇaretasām | balavarṇārthināṃ caiva rasaṃ vidhād yathamṛatam || 313||”

” Sarvarogapraśamanaṃ yathāsvaṃ vihitaṃ rasam | vidhāt svarya balakara vayobuddhīndriyāyuṣām || 314||”

” Vyāyāmanityāḥ strīnityā madhanityāśca ye narāḥ | nityaṃ māṃsarasāhārā nāturāḥ syurna durbalāḥ || 315||”

” Krimivātātapahataṃ śuṣakaṃ jīrṇamanārtavam | śākaṃ niḥsnehasiddhaṃ ca varjyaṃ yaccāparisrutam || 316||”

” Purāṇamāmaṃ saṅkliṣṭaṃ krimivyālahimātapaiḥ | adeśakālajaṃ klinnaṃ yatsyātphalamasādhu tata || 317||”

” Haritānāṃ yathāśākaṃ nirdeśaḥ sādhanādṛte | madhāmbugorasādīnāṃ sve sve varge viniścayaḥ || 318||”

” Yadāhāraguṇaiḥ pānaṃ viparītaṃ tadiṣyate | annānupānaṃ dhātūnāṃ dṛṣṭaṃ yanna virodhi ca || 319||”

” āsvānāṃ samddiṣṭāmaśītiṃ caturuttarām | jalaṃ peyamapeyaṃ ca parīkṣyānupibeddhitam || 320||”

” Snigdhośṇaṃ mārute śastaṃ pitte madhuraśītalam | kaphenupānaṃ rūkṣoṣṇaṃ kṣaye māṃsarasaḥ param || 321||”

” Upavāsādhvabhāṣyastrīmārutātapakarmabhiḥ | klāntānāmanupānārthaṃ payaḥ pathyaṃ yathāmṛtam ||322||”

” Surā kṛśānāṃ puṣṭayarthamanupānaṃ vidhīyate | kāśryārtha śthuladehānāmanuśastaṃ madhūdakam ||323||”

” Alpāgnīnāmanidrāṇāṃ tandrāśokabhayaklamaiḥ | madhamāṃsocitānāṃ ca madhamevānuśasyate || 324||”

” Athānupānakarmaguṇān pravakṣyāmaḥ-anupānaṃ tarpayati, prīṇayati, ūrjayati, bṛṃhayati, paryāptimabhinirvartayati, bhuktamavasādayati, annasaṅghātaṃ bhinatti, mārdavamāpādayati, kledayati, jarayati , sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṃ cāhārasyopajanayatīti || 325||”

” Anupānaṃ hitaṃ yuktaṃ tarpayatyāśu mānavam | sukhaṃ pacati cāhāramāyūśe ca balāya ca || 326||”

” Nordhvāṃgamārutāviṣṭā na hikkāśvāsakāsinaḥ | na gītabhāṣyādhyayanaprasaktā norasi kṣatāḥ || 327||”

” Pibeyurudakaṃ bhuktvā taddhi kaṇthorasi sthitam | snehamāhārajaṃ hatvā bhūyo doṣāya kalpate || 328||”

” Annapānaikadeśoyamuktaḥ prāyopayogikaḥ | dravyāni na hi nirdeṣṭuṃ śakyaṃ kārtsnyena nāmabhiḥ || 329||”

” Yathā nānauṣdhaṃ kiṃūcid deśajānāṃ vaco yathā | dravyaṃ tattattathā ācyamanuktamiha yada bhavet || 330||”

” Caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo ghātavaḥ kriyā | liṃgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate || 331||”

” Caronupajalākāśadhanvādho bhakṣyasaṃvidhiḥ | jalajānūpajāścaiva jalānūpacarāśca ye || 332||”

” Gurubhakśyāśca ye sattvāḥ sarve te guravaḥ smṛtāḥ | laghubhakṣyāstu laghvo dhanvajā dhanvacāriṇaḥ || 333||”

” Śarīrāvayavāḥ sakiyaśiraḥskandhādayastathā sakivamāṃsād guruḥ sakandhhastataḥ kroḍāstataḥ śiraḥ || 334||”

” Vṛaṣaṇau carma meḍhraṃ ca śreṇī vṛakkau yakṛd gudam | māsāṃd gurutaraṃ vidhād yathāsvaṃ madhyamasthi ca || 335||”

” Svabhāvāllaghavo mudgāstathā lāvakapiῆjalāḥ | svabhāvād guravo māṣā varāhamahiṣāstathā || 336||”

” Dhātūnāṃ śoṇitādīnāṃ guruṃ vidhād yathottaram | alasebhyo viśiṣyante prāṇino ye bahukriyāḥ || 337||”

” Gauravaṃ liṃgasāmānye puṃsāṃ strīṇāṃ tu lāghavam | mahāpramāṇā guravaḥ svajātau laghvonyathā || 338||”

” Guruṇāṃ lāghavaṃ vidhāt saṃskārāt saviparyayam | vrīherlājā yathā ca syuḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍakāḥ || 339||”

” Alpādāne guruṇāṃ ca laghūnāṃ cātisevane | mātrā kāraṇamudiṣṭaṃ dravyāṇāṃ gurulāghave || 340||”

” Guruṇāmalpamādeyaṃ laghunāṃ tṛptiriṣyate | mātrāṃ dravyāṇyapekṣante mātrā cāgnimapekṣate || 341||”

” Balamārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhatāḥ | annapānendhanauścāgnirjvalati vyeti cānyathā || 342||”

” Gurulāghavacinteyaṃ prāyeṇālpabalān prati | mandakriyānanārogyān sukumārān sukhocitān || 343||”

” Dīptāgnayaḥ kharāhārāḥ karmanityā mahodarāḥ | ye narāḥ prati tāṃścintyaṃ nāvaśyaṃ gurulāghavam || 344||”

” Hitābhirjuhuyannityamantaragniṃ samāhitaḥ |annapānasamidbhirnā mātrākālau vicārayan || 345||”

” Ahitāgniḥ sadā pathyānyantaragnau juhoti yaḥ | divase divase braham japatyatha dadāti ca || 346||”

” Naraṃ niḥśreyase yuktaṃ sātmyaῆaṃ pānabhojane | bhajante nāmayāḥ kecid bhāvinopyantarādṛte || 347||”

” Śaṭ triśat sahasrāṇi rātrīṇāṃ hitabhojanaḥ | jīvatyanāturo janturjitātmā sammātaḥ satām || 348||”

” Prāṇāḥ prāṇabṛatāmannamannaṃ lokobhidhāvati | varṇaḥ prasād sausvarya jīvitaṃ pratibhā sukham || 349||”

” Tuṣṭaḥ puṣṭrbalaṃ medhā sarvamanne pratiṣṭhatam | laukikaṃ karma yad vṛattau svargatau yacca vidikam || 350||”

” karmāpavarge yaccoktaṃ taccāpyanne pratiṣṭhatam | annapānaguṇāḥ sāgrayā vargā dvādaśa niścatāḥ || 351||”

” Saguṇānyanupānāni guru-lāghavasaṅgrahaḥ | annapānavidhāvuktaṃ tat parīkṣyaṃ viśaṣataḥ || 352||”

” Ityagniveśakṛate tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthānennapānacatuṣkennāpānavidhirnama saptaviṃśodhyāyaḥ || 27||”
[/text_block]




